محكمه وجدان وجدان اخلاقى مانند يك قاضى تيزبين و پر قدرتيست كه صاحب خود را در مورد ارتكاب جرم بمحاكمه ميكشد و او را محكوم مىكند و با ضربات طاقت‌فرسائى كه بر روح و اعصابش وارد مينمايد اعمال بد او را كيفر ميدهد . هيچ محكمه‌اى در جهان بقدرت و آزادى محكمهء قضائى وجدان نيست ، مجرم هر قدر نيرومند و قوى باشد در برابر قاضى وجدان ناتوان و عاجز است و با هيچ وسيله‌اى نميتواند خويشتن را از مجازاتهاى محكمهء وجدان خلاص نمايد . ممكنست اسرار جنايتى در پشت پردهء خفا بماند و در محاكم قضائى براى جنايتكار پرونده‌اى تشكيل نشود ، يا آنكه مجرم ، قاضى را اغفال نموده و قضيه را مسخ كند ، يا آنكه بيگناهى را متهم و گرفتار نمايد و خويشتن را از مجازات مصون نگاه دارد . ولى هيچ وقت نميشود قاضى وجدان را اغفال كرد و با هيچ نيرنگى مجرم قادر نيست در محكمهء وجدان بر خلاف واقع خود را تبرئه كند . وجدان اخلاقى در كمال قدرت و واقع‌بينى گناهكار را محاكمه و محكوم مىكند ، او در اطاق خلوت ، در بستر خواب ، در جايى كه احدى ناظر او نيست مثل مار گزيده به خود مىپيچد و از اين راه كيفر اعمال زشت خود را مىبيند ! وجدان توحيدى و وجدان اخلاقى از نظر دينى و علمى دو پايگاه بزرگ تربيت سعادت‌بخش بشر است . اساس اوليهء دعوت انبيا متكى به اين دو اصل طبيعى با كمك عقل است .